Panchayati Raj is India's system of rural local self-government. It got constitutional status through the 73rd Constitutional Amendment Act, 1992, which came into force on 24 April 1993. The Ministry of Panchayati Raj, created in May 2004, is the Union ministry that looks after all matters relating to Panchayati Raj Institutions.
If you are preparing for UPSC, a State PSC, SSC, banking, railway or Panchayat Secretary exams, this is a topic you can score on with a little smart revision. We have kept these notes short, visual and easy to recall. Read them once, look at the mind map and timeline, and then test yourself with the quiz at the end. Good luck!
Your one-minute revision
- Ministry of Panchayati Raj created: May 2004
- 73rd Amendment Act: 1992, in force 24 April 1993 (National Panchayati Raj Day)
- Part IX, Articles 243 to 243O, Eleventh Schedule with 29 subjects
- Reservation for women: at least one-third of seats
- Term: 5 years; minimum age to contest: 21 years
- Directive Principle behind it: Article 40 (organisation of village Panchayats)
Mind map: Panchayati Raj at a glance
Start here. If you can redraw this picture from memory, you already know most of what exams ask.
Panchayati Raj mind map
Article 40Directive Principle: organise village Panchayats
73rd Amendment1992 Act, in force 24 April 1993
Part IXArticles 243 to 243O
Eleventh Schedule29 subjects for Panchayats
Panchayati RajRural local self-government
Three tiersVillage, block, district
ReservationSC/ST by population, one-third women
SEC and SFCState Election Commission, State Finance Commission
MinistryCreated May 2004
What is the Ministry of Panchayati Raj?
The ministry's official introduction describes it as a branch of the Government of India that looks after decentralisation and local governance in the States, and handles all matters relating to Panchayati Raj and Panchayati Raj Institutions (PRIs). It was created in May 2004 and is headed by a minister of Cabinet rank.
Here is a point worth remembering: India's federal system first divided powers only between the Union and the States. The 73rd and 74th Amendments added local governments, so India now has three tiers of government.
Three tiers of government in India
UnionParliament and Union ministries
StatesState legislatures and governments
Local bodiesPanchayats (73rd) and Municipalities (74th)
Also readCyclone Arnab Case Study: Recovery Management (Part 4)→How is the Panchayati Raj structure organised?
The 73rd Amendment sets up three tiers, with the Gram Sabha as the foundation. States with a population of up to 20 lakh may skip the middle tier (Bihar State Finance Commission).
From district to village
Zila ParishadDistrict level
Panchayat SamitiBlock or intermediate level
Gram PanchayatVillage level
Gram SabhaAll registered voters of the village
Easy way to rememberRead it from the bottom up as "S-P-S-P": Sabha, Panchayat, Samiti, Parishad. Members at every level are directly elected, while the chairpersons at the block and district levels are chosen indirectly from among the members.
Which Articles should you remember?
You do not need to memorise every Article. Focus on the ones in bold colour in your notes: 243A, 243D, 243E, 243I and 243K come up most often.
| Article | What it covers |
|---|
| 243 | Definitions |
| 243A | Gram Sabha |
| 243B | Constitution of Panchayats (three tiers) |
| 243C | Composition of Panchayats |
| 243D | Reservation of seats (SC, ST, women) |
| 243E | Duration of Panchayats (5 years) |
| 243F | Disqualifications (minimum age 21) |
| 243G | Powers and responsibilities (Eleventh Schedule) |
| 243H | Power to impose taxes and funds |
| 243I | State Finance Commission (every 5 years) |
| 243K | State Election Commission |
| 243M | Part not applicable to certain areas |
| 243O | Bar to interference by courts in electoral matters |
Timeline: how Panchayati Raj grew
Key dates to remember
1957: Balwant Rai Mehta CommitteeRecommended three-tier "democratic decentralisation"
2 October 1959: Nagaur, RajasthanFirst Panchayati Raj system inaugurated
1977 to 1978: Ashok Mehta CommitteeRecommended a two-tier system (Zila Parishad and Mandal Panchayat)
1986: L.M. Singhvi CommitteeRecommended constitutional status for Panchayats
1992 to 1993: 73rd AmendmentPassed in 1992, in force from 24 April 1993
1996: PESA ActExtended Panchayat provisions to Fifth Schedule (Scheduled) Areas
May 2004: Ministry of Panchayati RajSeparate Union ministry created
24 April 2020: SVAMITVA and eGramSwarajProperty cards and online Panchayat accounts launched
73rd vs 74th Amendment: what is the difference?
Compare the two amendments
73rd Amendment
- Rural local bodies (Panchayats)
- Part IX, Articles 243 to 243O
- Eleventh Schedule, 29 subjects
74th Amendment
- Urban local bodies (Municipalities)
- Part IXA, Articles 243P to 243ZG
- Twelfth Schedule, 18 subjects
Easy way to rememberThe village comes first: 73 before 74, Eleventh before Twelfth, 29 subjects before 18. Rural = 73 = 11th = 29.
Current affairs: what has the ministry done recently?
Examiners love linking static GK with recent schemes. Keep these four in mind:
| Initiative | Key fact for exams |
|---|
| SVAMITVA | Drone survey and property cards for rural homes, launched 24 April 2020; about 2.76 crore cards prepared for 1.82 lakh villages by December 2025 |
| eGramSwaraj | Online planning and accounting for Panchayats, launched 24 April 2020; available in 22 languages |
| Meri Panchayat app | Covers 2.65 lakh Gram Panchayats and over 25 lakh elected representatives |
| SabhaSaar | AI tool for Gram Sabha meeting minutes, launched August 2025 |
Sources: Press Information Bureau, September 2025 and IANS, 30 December 2025.
What kind of questions can you expect?
Question patterns to expect
Dates1957, 1959, 1992, 24 April 1993, 1996, May 2004
Numbers29 subjects, one-third, 5 years, 21 years
ArticlesArticle 40, 243A, 243D, 243I, 243K
CommitteesBalwant Rai Mehta, Ashok Mehta, L.M. Singhvi
SchemesSVAMITVA, eGramSwaraj, Meri Panchayat
Most papers use three formats: "match the following" (Article to provision, committee to recommendation), statement-based questions ("which of these statements is correct?") and quick one-liners on dates and numbers.
Self-assessment: test yourself
Ready? Tap an option for each question. You will see right away whether you got it, with a short explanation, and your score at the end. Take your time, and try again as often as you like.
Panchayati Raj quiz: 10 questions
1. The 73rd Constitutional Amendment Act came into force on
- 26 January 1993
- 24 April 1993
- 2 October 1992
- 1 June 1993
It came into force on 24 April 1993, which is why 24 April is celebrated as National Panchayati Raj Day.
2. How many subjects are listed in the Eleventh Schedule?
- 18
- 22
- 29
- 32
The Eleventh Schedule lists 29 subjects for Panchayats. The Twelfth Schedule, for Municipalities, lists 18.
3. The Ministry of Panchayati Raj was created in
- 1993
- 1999
- 2004
- 2014
The ministry was created in May 2004, as stated on its official website.
4. Which Article of the Constitution deals with the Gram Sabha?
- Article 243
- Article 243A
- Article 243G
- Article 243K
Article 243A covers the Gram Sabha. 243G is about powers and 243K about the State Election Commission.
5. Which committee recommended a three-tier Panchayati Raj system in 1957?
- Ashok Mehta Committee
- L.M. Singhvi Committee
- Balwant Rai Mehta Committee
- G.V.K. Rao Committee
The Balwant Rai Mehta Committee (1957) recommended three tiers. The Ashok Mehta Committee later suggested two.
6. The first Panchayati Raj system was inaugurated at Nagaur in which State?
- Gujarat
- Rajasthan
- Andhra Pradesh
- Madhya Pradesh
It was inaugurated at Nagaur, Rajasthan, on 2 October 1959.
7. What is the minimum share of Panchayat seats reserved for women under the Constitution?
- One-fourth
- One-third
- One-half
- Two-thirds
At least one-third, including seats for SC and ST women. Many States have raised it to one-half through their own laws.
8. Who conducts elections to Panchayats?
- Election Commission of India
- State Election Commission
- District Collector
- Ministry of Panchayati Raj
The State Election Commission conducts Panchayat elections, under Article 243K.
9. The PESA Act, which extends Panchayat provisions to Scheduled Areas, was passed in
- 1992
- 1993
- 1996
- 2006
The Panchayats (Extension to the Scheduled Areas) Act was passed in 1996.
10. The Directive Principle that asks the State to organise village Panchayats is
- Article 38
- Article 40
- Article 44
- Article 48
Article 40 asks the State to organise village Panchayats as units of self-government.
Frequently Asked Questions
Is Panchayati Raj important for competitive exams?
Yes. It is part of Indian Polity in almost every syllabus, and questions on the 73rd Amendment, Articles 243 to 243O and the committees appear regularly.
What is the easiest way to remember the 73rd and 74th Amendments?
Think "village first": the 73rd is for Panchayats with the Eleventh Schedule and 29 subjects, and the 74th is for Municipalities with the Twelfth Schedule and 18 subjects.
Why is 24 April National Panchayati Raj Day?
It marks the day the 73rd Constitutional Amendment came into force in 1993.
A small tip from us: revise the mind map and the timeline the night before your exam. Most Panchayati Raj questions come straight from those two. You have got this!
पंचायती राज भारत में गाँवों की स्थानीय स्वशासन व्यवस्था है। इसे 73वें संविधान संशोधन अधिनियम, 1992 से संवैधानिक दर्जा मिला, जो 24 अप्रैल 1993 से लागू हुआ। पंचायती राज मंत्रालय मई 2004 में बना। यही केंद्रीय मंत्रालय पंचायती राज संस्थाओं से जुड़े सभी मामलों को देखता है।
अगर आप UPSC, राज्य PSC, SSC, बैंकिंग, रेलवे या पंचायत सचिव की परीक्षा की तैयारी कर रहे हैं, तो यह ऐसा टॉपिक है जिसमें थोड़ी समझदारी से दोहराई करके अच्छे नंबर लाए जा सकते हैं। हमने ये नोट्स छोटे, चित्रों वाले और याद रखने में आसान रखे हैं। एक बार पढ़िए, माइंड मैप और टाइमलाइन देखिए, फिर आख़िर में दिए क्विज़ से खुद को परखिए। शुभकामनाएँ!
एक मिनट में दोहराई
- पंचायती राज मंत्रालय बना: मई 2004
- 73वाँ संशोधन अधिनियम: 1992, लागू 24 अप्रैल 1993 (राष्ट्रीय पंचायती राज दिवस)
- भाग IX, अनुच्छेद 243 से 243O, ग्यारहवीं अनुसूची में 29 विषय
- महिलाओं के लिए आरक्षण: कम से कम एक-तिहाई सीटें
- कार्यकाल: 5 साल; चुनाव लड़ने की न्यूनतम उम्र: 21 साल
- इसके पीछे का नीति निदेशक तत्व: अनुच्छेद 40 (ग्राम पंचायतों का गठन)
माइंड मैप: एक नज़र में पंचायती राज
यहीं से शुरू कीजिए। अगर आप यह चित्र याद से दोबारा बना सकते हैं, तो परीक्षा में पूछी जाने वाली ज़्यादातर बातें आपको पहले से आती हैं।
पंचायती राज माइंड मैप
अनुच्छेद 40नीति निदेशक तत्व: ग्राम पंचायतों का गठन
73वाँ संशोधन1992 का अधिनियम, 24 अप्रैल 1993 से लागू
भाग IXअनुच्छेद 243 से 243O
ग्यारहवीं अनुसूचीपंचायतों के लिए 29 विषय
पंचायती राजगाँवों का स्थानीय स्वशासन
तीन स्तरगाँव, ब्लॉक, ज़िला
आरक्षणSC/ST आबादी के अनुपात में, महिलाओं के लिए एक-तिहाई
SEC और SFCराज्य निर्वाचन आयोग, राज्य वित्त आयोग
मंत्रालयमई 2004 में बना
पंचायती राज मंत्रालय क्या है?
मंत्रालय के आधिकारिक परिचय के मुताबिक़ यह भारत सरकार का वह विभाग है जो राज्यों में विकेंद्रीकरण और स्थानीय शासन को देखता है, और पंचायती राज तथा पंचायती राज संस्थाओं (PRI) से जुड़े सभी मामले संभालता है। यह मई 2004 में बना और इसका नेतृत्व कैबिनेट स्तर के मंत्री करते हैं।
एक बात याद रखने लायक है: भारत की संघीय व्यवस्था में पहले शक्तियाँ सिर्फ़ केंद्र और राज्यों के बीच बँटी थीं। 73वें और 74वें संशोधन ने स्थानीय सरकारों को जोड़ा, इसलिए अब भारत में सरकार के तीन स्तर हैं।
भारत में सरकार के तीन स्तर
केंद्रसंसद और केंद्रीय मंत्रालय
राज्यराज्य विधानमंडल और राज्य सरकारें
स्थानीय निकायपंचायतें (73वाँ) और नगरपालिकाएँ (74वाँ)
पंचायती राज का ढाँचा कैसे बना है?
73वाँ संशोधन तीन स्तर बनाता है, और इसकी नींव ग्राम सभा है। जिन राज्यों की आबादी 20 लाख तक है, वे बीच का स्तर छोड़ सकते हैं (बिहार राज्य वित्त आयोग)।
ज़िले से गाँव तक
ज़िला परिषदज़िला स्तर
पंचायत समितिब्लॉक या मध्यवर्ती स्तर
ग्राम पंचायतगाँव स्तर
ग्राम सभागाँव के सभी पंजीकृत मतदाता
याद रखने का आसान तरीकानीचे से ऊपर पढ़िए: सभा, पंचायत, समिति, परिषद। हर स्तर के सदस्य सीधे चुने जाते हैं, जबकि ब्लॉक और ज़िला स्तर के अध्यक्ष सदस्यों में से अप्रत्यक्ष रूप से चुने जाते हैं।
कौन-से अनुच्छेद याद रखने चाहिए?
हर अनुच्छेद रटने की ज़रूरत नहीं है। इन पर ध्यान दीजिए: 243A, 243D, 243E, 243I और 243K सबसे ज़्यादा पूछे जाते हैं।
| अनुच्छेद | किस बारे में है |
|---|
| 243 | परिभाषाएँ |
| 243A | ग्राम सभा |
| 243B | पंचायतों का गठन (तीन स्तर) |
| 243C | पंचायतों की संरचना |
| 243D | सीटों का आरक्षण (SC, ST, महिलाएँ) |
| 243E | पंचायतों का कार्यकाल (5 साल) |
| 243F | अयोग्यताएँ (न्यूनतम उम्र 21) |
| 243G | शक्तियाँ और ज़िम्मेदारियाँ (ग्यारहवीं अनुसूची) |
| 243H | कर लगाने की शक्ति और निधियाँ |
| 243I | राज्य वित्त आयोग (हर 5 साल में) |
| 243K | राज्य निर्वाचन आयोग |
| 243M | कुछ क्षेत्रों पर यह भाग लागू नहीं |
| 243O | चुनावी मामलों में अदालतों के दख़ल पर रोक |
टाइमलाइन: पंचायती राज कैसे बढ़ा
याद रखने वाली प्रमुख तारीख़ें
1957: बलवंत राय मेहता समितितीन-स्तरीय "लोकतांत्रिक विकेंद्रीकरण" की सिफ़ारिश
2 अक्टूबर 1959: नागौर, राजस्थानपहली पंचायती राज व्यवस्था का उद्घाटन
1977 से 1978: अशोक मेहता समितिदो-स्तरीय व्यवस्था (ज़िला परिषद और मंडल पंचायत) की सिफ़ारिश
1986: एल.एम. सिंघवी समितिपंचायतों को संवैधानिक दर्जा देने की सिफ़ारिश
1992 से 1993: 73वाँ संशोधन1992 में पारित, 24 अप्रैल 1993 से लागू
1996: PESA अधिनियमपंचायत प्रावधान पाँचवीं अनुसूची (अनुसूचित) क्षेत्रों तक बढ़ाए गए
मई 2004: पंचायती राज मंत्रालयअलग केंद्रीय मंत्रालय बना
24 अप्रैल 2020: स्वामित्व और ई-ग्रामस्वराजप्रॉपर्टी कार्ड और ऑनलाइन पंचायत खाते शुरू
73वाँ और 74वाँ संशोधन: क्या फ़र्क़ है?
दोनों संशोधनों की तुलना
73वाँ संशोधन
- ग्रामीण स्थानीय निकाय (पंचायतें)
- भाग IX, अनुच्छेद 243 से 243O
- ग्यारहवीं अनुसूची, 29 विषय
74वाँ संशोधन
- शहरी स्थानीय निकाय (नगरपालिकाएँ)
- भाग IXA, अनुच्छेद 243P से 243ZG
- बारहवीं अनुसूची, 18 विषय
याद रखने का आसान तरीकागाँव पहले आता है: 74 से पहले 73, बारहवीं से पहले ग्यारहवीं, 18 से पहले 29 विषय। ग्रामीण = 73 = 11वीं = 29।
करंट अफ़ेयर्स: मंत्रालय ने हाल में क्या किया?
परीक्षक स्थिर GK को हाल की योजनाओं से जोड़ना पसंद करते हैं। ये चार याद रखिए:
| पहल | परीक्षा के लिए मुख्य तथ्य |
|---|
| स्वामित्व (SVAMITVA) | ग्रामीण घरों का ड्रोन सर्वे और प्रॉपर्टी कार्ड, 24 अप्रैल 2020 को शुरू; दिसंबर 2025 तक 1.82 लाख गाँवों के लिए लगभग 2.76 करोड़ कार्ड तैयार |
| ई-ग्रामस्वराज | पंचायतों की ऑनलाइन योजना और लेखा, 24 अप्रैल 2020 को शुरू; 22 भाषाओं में उपलब्ध |
| मेरी पंचायत ऐप | 2.65 लाख ग्राम पंचायतें और 25 लाख से ज़्यादा निर्वाचित प्रतिनिधि शामिल |
| सभासार | ग्राम सभा बैठकों के कार्यवृत्त के लिए AI टूल, अगस्त 2025 में शुरू |
स्रोत: पत्र सूचना कार्यालय (PIB), सितंबर 2025 और IANS, 30 दिसंबर 2025।
किस तरह के सवाल आ सकते हैं?
सवालों के संभावित पैटर्न
तारीख़ें1957, 1959, 1992, 24 अप्रैल 1993, 1996, मई 2004
संख्याएँ29 विषय, एक-तिहाई, 5 साल, 21 साल
अनुच्छेदअनुच्छेद 40, 243A, 243D, 243I, 243K
समितियाँबलवंत राय मेहता, अशोक मेहता, एल.एम. सिंघवी
योजनाएँस्वामित्व, ई-ग्रामस्वराज, मेरी पंचायत
ज़्यादातर पेपरों में तीन तरह के सवाल आते हैं: "सही जोड़ी मिलाइए" (अनुच्छेद और प्रावधान, समिति और सिफ़ारिश), कथन वाले सवाल ("इनमें से कौन-सा कथन सही है?") और तारीख़ों व संख्याओं पर छोटे सवाल।
खुद को परखिए
तैयार हैं? हर सवाल का एक विकल्प चुनिए। आपको तुरंत पता चलेगा कि जवाब सही है या नहीं, साथ में छोटी-सी व्याख्या भी मिलेगी, और आख़िर में आपका स्कोर। आराम से कीजिए, और जितनी बार चाहें दोबारा कोशिश कीजिए।
पंचायती राज क्विज़: 10 सवाल
1. 73वाँ संविधान संशोधन अधिनियम कब लागू हुआ?
- 26 जनवरी 1993
- 24 अप्रैल 1993
- 2 अक्टूबर 1992
- 1 जून 1993
यह 24 अप्रैल 1993 को लागू हुआ, इसीलिए 24 अप्रैल को राष्ट्रीय पंचायती राज दिवस मनाया जाता है।
2. ग्यारहवीं अनुसूची में कितने विषय हैं?
- 18
- 22
- 29
- 32
ग्यारहवीं अनुसूची में पंचायतों के लिए 29 विषय हैं। नगरपालिकाओं वाली बारहवीं अनुसूची में 18 हैं।
3. पंचायती राज मंत्रालय कब बना?
- 1993
- 1999
- 2004
- 2014
मंत्रालय मई 2004 में बना, जैसा उसकी आधिकारिक वेबसाइट पर लिखा है।
4. संविधान का कौन-सा अनुच्छेद ग्राम सभा से जुड़ा है?
- अनुच्छेद 243
- अनुच्छेद 243A
- अनुच्छेद 243G
- अनुच्छेद 243K
अनुच्छेद 243A ग्राम सभा के बारे में है। 243G शक्तियों के बारे में और 243K राज्य निर्वाचन आयोग के बारे में है।
5. 1957 में किस समिति ने तीन-स्तरीय पंचायती राज की सिफ़ारिश की?
- अशोक मेहता समिति
- एल.एम. सिंघवी समिति
- बलवंत राय मेहता समिति
- जी.वी.के. राव समिति
बलवंत राय मेहता समिति (1957) ने तीन स्तरों की सिफ़ारिश की। बाद में अशोक मेहता समिति ने दो स्तर सुझाए।
6. पहली पंचायती राज व्यवस्था का उद्घाटन नागौर में हुआ था। यह किस राज्य में है?
- गुजरात
- राजस्थान
- आंध्र प्रदेश
- मध्य प्रदेश
इसका उद्घाटन 2 अक्टूबर 1959 को नागौर, राजस्थान में हुआ।
7. संविधान के अनुसार पंचायत सीटों में महिलाओं के लिए कम से कम कितना हिस्सा आरक्षित है?
- एक-चौथाई
- एक-तिहाई
- आधा
- दो-तिहाई
कम से कम एक-तिहाई, जिसमें SC और ST महिलाओं की सीटें भी शामिल हैं। कई राज्यों ने अपने क़ानूनों से इसे आधा कर दिया है।
8. पंचायत चुनाव कौन कराता है?
- भारत निर्वाचन आयोग
- राज्य निर्वाचन आयोग
- ज़िला कलेक्टर
- पंचायती राज मंत्रालय
अनुच्छेद 243K के तहत पंचायत चुनाव राज्य निर्वाचन आयोग कराता है।
9. अनुसूचित क्षेत्रों तक पंचायत प्रावधान बढ़ाने वाला PESA अधिनियम कब पारित हुआ?
- 1992
- 1993
- 1996
- 2006
पंचायत (अनुसूचित क्षेत्रों पर विस्तार) अधिनियम 1996 में पारित हुआ।
10. राज्य को ग्राम पंचायतें गठित करने के लिए कहने वाला नीति निदेशक तत्व कौन-सा है?
- अनुच्छेद 38
- अनुच्छेद 40
- अनुच्छेद 44
- अनुच्छेद 48
अनुच्छेद 40 राज्य से कहता है कि वह ग्राम पंचायतों को स्वशासन की इकाइयों के रूप में गठित करे।
अक्सर पूछे जाने वाले सवाल
क्या पंचायती राज प्रतियोगी परीक्षाओं के लिए ज़रूरी है?
हाँ। यह लगभग हर सिलेबस में भारतीय राजव्यवस्था का हिस्सा है, और 73वें संशोधन, अनुच्छेद 243 से 243O और समितियों पर सवाल अक्सर आते हैं।
73वाँ और 74वाँ संशोधन याद रखने का सबसे आसान तरीका क्या है?
"गाँव पहले" सोचिए: 73वाँ पंचायतों के लिए है, ग्यारहवीं अनुसूची और 29 विषयों के साथ; 74वाँ नगरपालिकाओं के लिए है, बारहवीं अनुसूची और 18 विषयों के साथ।
24 अप्रैल को राष्ट्रीय पंचायती राज दिवस क्यों मनाया जाता है?
इसी दिन 1993 में 73वाँ संविधान संशोधन लागू हुआ था।
हमारी ओर से एक छोटी-सी सलाह: परीक्षा से पहले वाली रात माइंड मैप और टाइमलाइन दोहरा लीजिए। पंचायती राज के ज़्यादातर सवाल इन्हीं दोनों से आते हैं। आप कर लेंगे!
పంచాయతీ రాజ్ అంటే భారతదేశంలో గ్రామాల స్థానిక స్వపరిపాలన వ్యవస్థ. 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1992 ద్వారా దీనికి రాజ్యాంగ హోదా వచ్చింది. ఈ చట్టం 24 ఏప్రిల్ 1993 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది. పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ మే 2004లో ఏర్పడింది. పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలకు సంబంధించిన అన్ని విషయాలనూ ఈ కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖే చూస్తుంది.
మీరు UPSC, రాష్ట్ర PSC (APPSC, TSPSC), SSC, బ్యాంకింగ్, రైల్వే లేదా పంచాయతీ సెక్రటరీ పరీక్షలకు సిద్ధమవుతుంటే, కొంచెం తెలివిగా రివిజన్ చేస్తే మంచి మార్కులు తెచ్చుకోగల టాపిక్ ఇది. ఈ నోట్స్ను చిన్నగా, బొమ్మలతో, సులభంగా గుర్తుండేలా రాశాం. ఒకసారి చదవండి, మైండ్ మ్యాప్, టైమ్లైన్ చూడండి, చివర్లో ఉన్న క్విజ్తో మిమ్మల్ని మీరు పరీక్షించుకోండి. ఆల్ ది బెస్ట్!
ఒక్క నిమిషంలో రివిజన్
- పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు: మే 2004
- 73వ సవరణ చట్టం: 1992, అమలు 24 ఏప్రిల్ 1993 (జాతీయ పంచాయతీ రాజ్ దినోత్సవం)
- భాగం IX, ఆర్టికల్స్ 243 నుంచి 243O, పదకొండో షెడ్యూల్లో 29 అంశాలు
- మహిళలకు రిజర్వేషన్: కనీసం మూడో వంతు సీట్లు
- పదవీకాలం: 5 ఏళ్లు; పోటీ చేయడానికి కనీస వయసు: 21 ఏళ్లు
- దీని వెనక ఉన్న ఆదేశిక సూత్రం: ఆర్టికల్ 40 (గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు)
Also readCyclone Arnab Case Study: Damage, Relief and Recovery (Part 3)→మైండ్ మ్యాప్: ఒక్క చూపులో పంచాయతీ రాజ్
ఇక్కడి నుంచే మొదలుపెట్టండి. ఈ బొమ్మను జ్ఞాపకం నుంచి మళ్లీ గీయగలిగితే, పరీక్షల్లో అడిగే చాలా విషయాలు మీకు ఇప్పటికే తెలిసినట్టే.
పంచాయతీ రాజ్ మైండ్ మ్యాప్
ఆర్టికల్ 40ఆదేశిక సూత్రం: గ్రామ పంచాయతీల ఏర్పాటు
73వ సవరణ1992 చట్టం, 24 ఏప్రిల్ 1993 నుంచి అమలు
భాగం IXఆర్టికల్స్ 243 నుంచి 243O
పదకొండో షెడ్యూల్పంచాయతీలకు 29 అంశాలు
పంచాయతీ రాజ్గ్రామీణ స్థానిక స్వపరిపాలన
మూడు అంచెలుగ్రామం, బ్లాక్ (మండలం), జిల్లా
రిజర్వేషన్జనాభా ప్రకారం SC/ST, మహిళలకు మూడో వంతు
SEC, SFCరాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం, రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం
మంత్రిత్వ శాఖమే 2004లో ఏర్పాటు
పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ అంటే ఏమిటి?
మంత్రిత్వ శాఖ అధికారిక పరిచయం ప్రకారం, ఇది రాష్ట్రాల్లో వికేంద్రీకరణ, స్థానిక పాలనను చూసే భారత ప్రభుత్వ విభాగం. పంచాయతీ రాజ్, పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలు (PRIs)కు సంబంధించిన అన్ని విషయాలనూ ఇదే చూస్తుంది. ఇది మే 2004లో ఏర్పడింది, దీనికి కేబినెట్ హోదా ఉన్న మంత్రి నేతృత్వం వహిస్తారు.
గుర్తుంచుకోవాల్సిన ఒక విషయం: మొదట్లో భారత సమాఖ్య వ్యవస్థలో అధికారాలు కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య మాత్రమే పంచబడ్డాయి. 73వ, 74వ సవరణలు స్థానిక ప్రభుత్వాలను చేర్చాయి. అందుకే ఇప్పుడు భారతదేశంలో ప్రభుత్వానికి మూడు అంచెలు ఉన్నాయి.
భారతదేశంలో ప్రభుత్వ మూడు అంచెలు
కేంద్రంపార్లమెంటు, కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలు
రాష్ట్రాలురాష్ట్ర శాసనసభలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు
స్థానిక సంస్థలుపంచాయతీలు (73వ), మున్సిపాలిటీలు (74వ)
పంచాయతీ రాజ్ నిర్మాణం ఎలా ఉంటుంది?
73వ సవరణ మూడు అంచెల వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేస్తుంది. దీనికి పునాది గ్రామ సభ. 20 లక్షల వరకు జనాభా ఉన్న రాష్ట్రాలు మధ్య అంచెను వదిలేయవచ్చు (బిహార్ రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం).
జిల్లా నుంచి గ్రామం వరకు
జిల్లా పరిషత్జిల్లా స్థాయి
పంచాయతీ సమితిబ్లాక్ లేదా మధ్య స్థాయి (మన రాష్ట్రాల్లో మండల పరిషత్)
గ్రామ పంచాయతీగ్రామ స్థాయి
గ్రామ సభగ్రామంలో నమోదైన ఓటర్లందరూ
సులభంగా గుర్తుపెట్టుకునే మార్గంకింది నుంచి పైకి చదవండి: సభ, పంచాయతీ, సమితి, పరిషత్. ప్రతి అంచెలోని సభ్యులను నేరుగా ఎన్నుకుంటారు. బ్లాక్, జిల్లా స్థాయిల్లో అధ్యక్షులను మాత్రం సభ్యుల నుంచి పరోక్షంగా ఎన్నుకుంటారు.
ఏ ఆర్టికల్స్ గుర్తుంచుకోవాలి?
ప్రతి ఆర్టికల్నూ బట్టీ పట్టాల్సిన అవసరం లేదు. వీటిపై దృష్టి పెట్టండి: 243A, 243D, 243E, 243I, 243K ఎక్కువగా అడుగుతారు.
| ఆర్టికల్ | దేని గురించి |
|---|
| 243 | నిర్వచనాలు |
| 243A | గ్రామ సభ |
| 243B | పంచాయతీల ఏర్పాటు (మూడు అంచెలు) |
| 243C | పంచాయతీల కూర్పు |
| 243D | సీట్ల రిజర్వేషన్ (SC, ST, మహిళలు) |
| 243E | పంచాయతీల కాలపరిమితి (5 ఏళ్లు) |
| 243F | అనర్హతలు (కనీస వయసు 21) |
| 243G | అధికారాలు, బాధ్యతలు (పదకొండో షెడ్యూల్) |
| 243H | పన్నులు విధించే అధికారం, నిధులు |
| 243I | రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (ప్రతి 5 ఏళ్లకు) |
| 243K | రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం |
| 243M | కొన్ని ప్రాంతాలకు ఈ భాగం వర్తించదు |
| 243O | ఎన్నికల విషయాల్లో కోర్టుల జోక్యంపై నిషేధం |
టైమ్లైన్: పంచాయతీ రాజ్ ఎలా ఎదిగింది
గుర్తుంచుకోవాల్సిన ముఖ్య తేదీలు
1957: బల్వంత్ రాయ్ మెహతా కమిటీమూడు అంచెల "ప్రజాస్వామ్య వికేంద్రీకరణ"ను సిఫార్సు చేసింది
2 అక్టోబర్ 1959: నాగౌర్, రాజస్థాన్మొదటి పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థ ప్రారంభం
1977 నుంచి 1978: అశోక్ మెహతా కమిటీరెండు అంచెల వ్యవస్థ (జిల్లా పరిషత్, మండల పంచాయతీ)ను సిఫార్సు చేసింది
1986: ఎల్.ఎం. సింఘ్వీ కమిటీపంచాయతీలకు రాజ్యాంగ హోదా ఇవ్వాలని సిఫార్సు చేసింది
1992 నుంచి 1993: 73వ సవరణ1992లో ఆమోదం, 24 ఏప్రిల్ 1993 నుంచి అమలు
1996: PESA చట్టంపంచాయతీ నిబంధనలను ఐదో షెడ్యూల్ (షెడ్యూల్డ్) ప్రాంతాలకు విస్తరించింది
మే 2004: పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖప్రత్యేక కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు
24 ఏప్రిల్ 2020: స్వామిత్వ, ఇ-గ్రామస్వరాజ్ఆస్తి కార్డులు, ఆన్లైన్ పంచాయతీ ఖాతాలు ప్రారంభం
73వ, 74వ సవరణల మధ్య తేడా ఏమిటి?
రెండు సవరణల పోలిక
73వ సవరణ
- గ్రామీణ స్థానిక సంస్థలు (పంచాయతీలు)
- భాగం IX, ఆర్టికల్స్ 243 నుంచి 243O
- పదకొండో షెడ్యూల్, 29 అంశాలు
74వ సవరణ
- పట్టణ స్థానిక సంస్థలు (మున్సిపాలిటీలు)
- భాగం IXA, ఆర్టికల్స్ 243P నుంచి 243ZG
- పన్నెండో షెడ్యూల్, 18 అంశాలు
సులభంగా గుర్తుపెట్టుకునే మార్గంపల్లె ముందు: 74 కంటే ముందు 73, పన్నెండో కంటే ముందు పదకొండో, 18 కంటే ముందు 29 అంశాలు. గ్రామీణం = 73 = 11వ = 29.
కరెంట్ అఫైర్స్: మంత్రిత్వ శాఖ ఇటీవల ఏం చేసింది?
స్థిరమైన GKని ఇటీవలి పథకాలతో కలిపి అడగడం ఎగ్జామినర్లకు ఇష్టం. ఈ నాలుగూ గుర్తుంచుకోండి:
| కార్యక్రమం | పరీక్షకు ముఖ్య విషయం |
|---|
| స్వామిత్వ (SVAMITVA) | గ్రామీణ ఇళ్లకు డ్రోన్ సర్వే, ఆస్తి కార్డులు; 24 ఏప్రిల్ 2020న ప్రారంభం; డిసెంబర్ 2025 నాటికి 1.82 లక్షల గ్రామాలకు సుమారు 2.76 కోట్ల కార్డులు సిద్ధం |
| ఇ-గ్రామస్వరాజ్ | పంచాయతీల ఆన్లైన్ ప్రణాళిక, అకౌంటింగ్; 24 ఏప్రిల్ 2020న ప్రారంభం; 22 భాషల్లో అందుబాటులో ఉంది |
| మేరీ పంచాయత్ యాప్ | 2.65 లక్షల గ్రామ పంచాయతీలు, 25 లక్షలకు పైగా ఎన్నికైన ప్రతినిధులను కవర్ చేస్తుంది |
| సభాసార్ | గ్రామ సభ సమావేశాల మినిట్స్ కోసం AI టూల్, ఆగస్టు 2025లో ప్రారంభం |
ఆధారాలు: ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో (PIB), సెప్టెంబర్ 2025, IANS, 30 డిసెంబర్ 2025.
ఎలాంటి ప్రశ్నలు రావచ్చు?
ఆశించదగిన ప్రశ్నల తీరు
తేదీలు1957, 1959, 1992, 24 ఏప్రిల్ 1993, 1996, మే 2004
సంఖ్యలు29 అంశాలు, మూడో వంతు, 5 ఏళ్లు, 21 ఏళ్లు
ఆర్టికల్స్ఆర్టికల్ 40, 243A, 243D, 243I, 243K
కమిటీలుబల్వంత్ రాయ్ మెహతా, అశోక్ మెహతా, ఎల్.ఎం. సింఘ్వీ
పథకాలుస్వామిత్వ, ఇ-గ్రామస్వరాజ్, మేరీ పంచాయత్
చాలా పేపర్లలో మూడు రకాల ప్రశ్నలు వస్తాయి: "జతపరచండి" (ఆర్టికల్ను నిబంధనతో, కమిటీని సిఫార్సుతో), వాక్యాల ఆధారిత ప్రశ్నలు ("కింది వాటిలో ఏ వాక్యం సరైనది?"), తేదీలు, సంఖ్యలపై చిన్న ప్రశ్నలు.
మిమ్మల్ని మీరు పరీక్షించుకోండి
సిద్ధమా? ప్రతి ప్రశ్నకు ఒక ఆప్షన్ ఎంచుకోండి. మీ జవాబు సరైందో కాదో వెంటనే, చిన్న వివరణతో సహా తెలుస్తుంది. చివర్లో మీ స్కోర్ కనిపిస్తుంది. నెమ్మదిగా చేయండి, ఎన్నిసార్లైనా మళ్లీ ప్రయత్నించండి.
పంచాయతీ రాజ్ క్విజ్: 10 ప్రశ్నలు
1. 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం ఎప్పుడు అమల్లోకి వచ్చింది?
- 26 జనవరి 1993
- 24 ఏప్రిల్ 1993
- 2 అక్టోబర్ 1992
- 1 జూన్ 1993
ఇది 24 ఏప్రిల్ 1993న అమల్లోకి వచ్చింది. అందుకే ఏప్రిల్ 24ను జాతీయ పంచాయతీ రాజ్ దినోత్సవంగా జరుపుకుంటారు.
2. పదకొండో షెడ్యూల్లో ఎన్ని అంశాలు ఉన్నాయి?
- 18
- 22
- 29
- 32
పదకొండో షెడ్యూల్లో పంచాయతీలకు 29 అంశాలు ఉన్నాయి. మున్సిపాలిటీలకు సంబంధించిన పన్నెండో షెడ్యూల్లో 18 ఉన్నాయి.
3. పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ ఎప్పుడు ఏర్పడింది?
- 1993
- 1999
- 2004
- 2014
అధికారిక వెబ్సైట్ ప్రకారం ఈ మంత్రిత్వ శాఖ మే 2004లో ఏర్పడింది.
4. రాజ్యాంగంలో గ్రామ సభ గురించి చెప్పే ఆర్టికల్ ఏది?
- ఆర్టికల్ 243
- ఆర్టికల్ 243A
- ఆర్టికల్ 243G
- ఆర్టికల్ 243K
ఆర్టికల్ 243A గ్రామ సభ గురించి. 243G అధికారాల గురించి, 243K రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం గురించి.
5. 1957లో మూడు అంచెల పంచాయతీ రాజ్ను సిఫార్సు చేసిన కమిటీ ఏది?
- అశోక్ మెహతా కమిటీ
- ఎల్.ఎం. సింఘ్వీ కమిటీ
- బల్వంత్ రాయ్ మెహతా కమిటీ
- జి.వి.కె. రావు కమిటీ
బల్వంత్ రాయ్ మెహతా కమిటీ (1957) మూడు అంచెలను సిఫార్సు చేసింది. తర్వాత అశోక్ మెహతా కమిటీ రెండు అంచెలను సూచించింది.
6. మొదటి పంచాయతీ రాజ్ వ్యవస్థ నాగౌర్లో ప్రారంభమైంది. అది ఏ రాష్ట్రంలో ఉంది?
- గుజరాత్
- రాజస్థాన్
- ఆంధ్రప్రదేశ్
- మధ్యప్రదేశ్
ఇది 2 అక్టోబర్ 1959న రాజస్థాన్లోని నాగౌర్లో ప్రారంభమైంది.
7. రాజ్యాంగం ప్రకారం పంచాయతీ సీట్లలో మహిళలకు కనీసం ఎంత వాటా రిజర్వ్ చేయాలి?
- నాలుగో వంతు
- మూడో వంతు
- సగం
- మూడింట రెండు వంతులు
కనీసం మూడో వంతు, SC, ST మహిళల సీట్లతో కలిపి. చాలా రాష్ట్రాలు తమ సొంత చట్టాలతో దీన్ని సగానికి పెంచాయి.
8. పంచాయతీ ఎన్నికలను ఎవరు నిర్వహిస్తారు?
- భారత ఎన్నికల సంఘం
- రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం
- జిల్లా కలెక్టర్
- పంచాయతీ రాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ
ఆర్టికల్ 243K ప్రకారం పంచాయతీ ఎన్నికలను రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం నిర్వహిస్తుంది.
9. పంచాయతీ నిబంధనలను షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు విస్తరించిన PESA చట్టం ఎప్పుడు ఆమోదం పొందింది?
- 1992
- 1993
- 1996
- 2006
పంచాయతీల (షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు విస్తరణ) చట్టం 1996లో ఆమోదం పొందింది.
10. గ్రామ పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేయమని రాష్ట్రాన్ని కోరే ఆదేశిక సూత్రం ఏది?
- ఆర్టికల్ 38
- ఆర్టికల్ 40
- ఆర్టికల్ 44
- ఆర్టికల్ 48
గ్రామ పంచాయతీలను స్వపరిపాలన యూనిట్లుగా ఏర్పాటు చేయమని ఆర్టికల్ 40 రాష్ట్రాన్ని కోరుతుంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
పోటీ పరీక్షలకు పంచాయతీ రాజ్ ముఖ్యమా?
అవును. దాదాపు ప్రతి సిలబస్లో ఇది భారత రాజకీయ వ్యవస్థ (పాలిటీ)లో భాగం. 73వ సవరణ, ఆర్టికల్స్ 243 నుంచి 243O, కమిటీలపై ప్రశ్నలు తరచుగా వస్తాయి.
73వ, 74వ సవరణలను గుర్తుపెట్టుకోవడానికి సులభమైన మార్గం ఏది?
"పల్లె ముందు" అని ఆలోచించండి: 73వది పంచాయతీలకు, పదకొండో షెడ్యూల్, 29 అంశాలతో; 74వది మున్సిపాలిటీలకు, పన్నెండో షెడ్యూల్, 18 అంశాలతో.
ఏప్రిల్ 24 జాతీయ పంచాయతీ రాజ్ దినోత్సవం ఎందుకు?
1993లో ఇదే రోజు 73వ రాజ్యాంగ సవరణ అమల్లోకి వచ్చింది.
మా తరఫున ఒక చిన్న సలహా: పరీక్షకు ముందు రోజు రాత్రి మైండ్ మ్యాప్, టైమ్లైన్ను ఒకసారి రివిజన్ చేసుకోండి. పంచాయతీ రాజ్ ప్రశ్నల్లో చాలావరకు ఈ రెండింటి నుంచే వస్తాయి. మీరు తప్పకుండా సాధిస్తారు!
Comments0
No comments yet. Start the conversation.